Kavram

• Enerji, iktisadi bir mal olarak tanımlanmaktadır.
• Bir diğer ifade ile enerji ihtiyacı sonsuz olmasına karşın, enerji bunu karşılama özelliğine sahip bir mal (serbest mal) değildir. Bu sebeple iktisat bilimi de enerji ile ilgilenmekte ve enerjiyi bir çok ülke için kıt olan mallar arasında saymaktadır.

TDK’ya göre elektrik;

• Madde parçacıklarının hareketiyle ortaya çıkan enerji türüdür (İsim, Fizik),
• Elektrik enerjisinin gündelik hayatta kullanılan biçimidir,
• Bu enerjiden elde edilen aydınlanmadır,
• Fiziğin, bu enerji ile oluşan olaylarını inceleyen koludur.

Elektriğin evrensel bir hizmet olması, hem nihai hem de ara mal niteliği taşıması, stoklama maliyetlerinin yüksekliği, tam ikamesinin bulunmaması, elektrik talebinin fiyat ve gelir esnekliğinin kısa dönemde düşük olması, onu diğer mallardan ayırmaktadır.

İktisat bilimine göre talebin fiyat değişimlerine karşı, duyarlılığının düşük olması halinde esneklik kat sayısının az olduğu, bir diğer ifade ile katı bir esnekliğin bulunduğu ifade edilmektedir. Elektrik talebi de fiyat değişmelerine karşı duyarlı değildir. Buradan hareketle elektrik zorunlu bir maldır.

Elektrik Enerjisinin Kullanım Alanları

Tüm enerji  kaynakları insanların günlük yaşamına kolaylık sağlamak amacıyla kullanılmıştır. Ancak günümüzün özellikle elektrik çağı olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Zira gerek başka enerji çeşitlerine kolayca çevrilmesi, gerekse verim açısından önemli bir paya sahip olmasından sebebiyle bugün en çok kullanılan enerji çeşidi elektrik enerjisidir.

Elektrik enerjisinin kullanım alanları oldukça geniştir.

Günlük hayatımızda haberleşme cihazlarından tutun da; radyo, televizyon, telefon ve bilgisayar gibi birçok cihaz elektrik enerjisi ile çalışmaktadır.

Elektrik enerjisi özellikle sanayide kullanılan makineler açısından, diğer enerji çeşitlerine kıyasla ön plandadır.  Zira bu alanda verim yüksektir. Bir diğer ifade ile enerji kaybı en az seviyeye indirmektedir.

Ayrıca elektrik  enerjisinin ısı enerjisine kolayca çevrilmesi sebebiyle, elektrik  ocaklarının ve sobaların kullanımı da oldukça yaygındır.

Türkiye Elektrik Enerji Sektöründe Temel Yapılanma

Ülkemizde elektrik sektöründeki dağınık yapının son bulması ve işletme bütünlüğünün sağlanması amacıyla 1970 yılında Türkiye Elektrik Kurumu (TEK) kurulmuştur.

İmtiyazlı şirketlerin görev bölgeleri ve belediye sınırları dışında kalmak şartıyla, tüm yurtta elektriğin üretim, iletim, dağıtım ve satış hizmetleri TEK bünyesinde toplanmıştır.

Özelleştirme politikaları sonucunda 1993 yılında TEK, Türkiye Elektrik Üretim-İletim A.Ş. (TEAŞ) ve Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş. (TEDAŞ) adı altında iki ayrı İktisadi Devlet Teşekkülü olarak yeniden yapılandırılmıştır.

2001 yılında ise rekabete dayalı serbest piyasa yapısı kabul edilmiştir. Bunun neticesinde TEAŞ kapsamında sağlanan iletim, üretim ve ticaret faaliyetlerinin birbirinden ayrılmıştır.

Buradan hareketle Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEİAŞ), Elektrik Üretim A.Ş. (EÜAŞ) ve Türkiye Elektrik Ticaret Taahhüt A.Ş. (TETAŞ) olarak üç farklı İktisadi Devlet Teşekkülü kurulmuştur.

Elektrik Arzı

Elektrik üretiminde aranılan temel ölçütler şu şekilde sıralanabilir:

1. Arz güvenliği,
2. Süreklilik,
3. Düşük maliyet,
4. Çevreye en az zarar,
5. Verimlilik.

En geniş tanımına göre kamu hizmeti, devlet veya diğer kamu tüzel kişileri tarafından ya da bunların gözetim ve denetimi altında, genel ve ortak gereksinimlerini karşılamak, kamu yararını veya çıkarını sağlamak için yapılan ve topluma sunulmuş bulunan sürekli ve düzenli etkinliklerdir.

Elektrik piyasası faaliyetlerinin büyük bir kısmı özel sektör eli ile gördürülmesine karşın, bunların kamusal özellik taşımaları ve arz güvenliği sağlanması kamusal bir görev olarak karşımıza çıkmaktadır.

Bu bağlamda arz güvenliğinin sağlanmasına ilişkin olarak Kanun’da hem doğrudan hem de dolaylı olarak düzenlemeler yer almaktadır.

Enerji piyasasında arz güvenliği;

1. tedarik kaynaklarının talebe göre arzulanan miktar ve nitelikte olmasını,
2. bu kaynaklar kullanılarak üretilen enerji türlerinin sistem ihtiyacını kısa, orta ve uzun dönemde sürekli ve öngörülebilir maliyetlerle karşılanmasını,
3. sistemin ani değişikliklere karşı stabilitesinin sağlamasını ve
4. artan talebi karşılama yeteneğini ifade eder.

6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu, m. 1 uyarınca söz konusu Kanunun amacı içerisinde «elektriğin yeterli, kaliteli, sürekli, düşük maliyetli ve çevreye uyumlu şekilde…» sağlanması olduğu ifade edilmektedir.

Yine aynı Kanun m. 20 kapsamında yer alan düzenleme «Bakanlık, elektrik enerjisi arz güvenliğinin izlenmesinden ve arz güvenliğine ilişkin tedbirlerin alınmasından sorumludur.» şeklindedir.

Sürdürülebilir kalkınmanın temel yapıtaşı olan enerjinin zamanında, kesintisiz, yeterli ve düşük maliyetle temini arz güvenliği kapsamında açıklanmaktadır.

Arz güvenliği, değişik tür ve şekillerdeki enerji kaynaklarının yeterli miktarlarda ve makul fiyat ya da maliyetlerle her zaman elde edilebilir mahiyette olmasıdır.

Elektrik arzında karşılaşılan üç temel kıstas şu şekilde açıklanabilir:

1. Temelde doğal tekeldir (=malın üretiminde kullanılan ham madde ve ara mallarının tek üreticisi ve sahibi olması durumu).
2. Dış etkenler önem taşımaktadır.
3. Kamu yararı özelliği bulunmaktadır.

Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığının görevlerini düzenleyen 3154 sayılı Kanun m. 2 uyarınca arz güvenliğinin sağlanmasına ilişkin olarak Bakanlığa çeşitli görevler yüklenmiştir.

• Ülkenin enerji ve tabii kaynaklara olan kısa ve uzun vadeli ihtiyacını belirlemek, temini için gerekli politikaların tespitine yardımcı olmak, planlamalarını yapmak,
• Enerji ve tabii kaynakların ülke yararına, teknik icaplara ve ekonomik gelişmelere uygun olarak araştırılması, işletilmesi, geliştirilmesi, değerlendirilmesi, kontrolü ve korunması amacıyla genel politika esaslarının tespit ve tayinine yardımcı olmak, gerekli programları yapmak, plan ve projeleri hazırlamak veya hazırlatmak,
• Bu kaynakların değerlendirilmesine yönelik arama, tesis kurma, işletme ve faydalanma haklarını vermek, gerektiğinde bu hakların devir, intikal, iptal işlemlerini yapmak, ipotek, istimlak ve diğer takyit edici hakları tesis etmek, bunların sicillerini tutmak ve muhafaza etmek,
• Kamu ihtiyaç, güvenlik ve yararına uygun olarak enerji ve tabii kaynaklar ile enerjinin üretim, iletim, dağıtım, tesislerinin etüt, kuruluş, işletme ve devam ettirme hizmetlerinin genel politikasını tespit çalışmalarının koordinasyonunu temin etmek ve denetlemek,
• Yeraltı ve yerüstü enerji ve tabii kaynaklar ile ürünlerinin üretim, iletim, dağıtım ve tüketim fiyatlandırma politikasını tayin ve gerektiğinde fiyatlarını tespit etmek,
• Bakanlığın bağlı ve ilgili kuruluşlarının işletme ve yatırım programlarını inceleyerek tasvip etmek ve yıllık programlara göre faaliyetlerini takip etmek, değerlendirmek,
• Bakanlığa bağlı ve Bakanlıkla ilgili kuruluşların çalışmalarını ve işlemlerini her bakımdan tetkik, tahkik ve teftişe tabi tutmak, gerekli her türlü emri vermek ve denetlemek,
• Yenilenebilir enerji kaynaklarının değerlendirilmesi ve enerji verimliliğinin artırılmasına yönelik politikaların ve stratejilerin belirlenmesine yönelik çalışmalarda bulunmak,
• Yukarda belirtilen görevleri yerine getirmek amacı ile gerekli bilgileri toplamak, değerlendirmek ve uzun vadeli politikaların tespiti ve geliştirilmesi ile ilgili hazırlık çalışmalarını yapmak.

Elektrik arzı dört aşamalı süreci:

1. Üretim: Başka bir enerji türünün (petrol, doğalgaz, kömür, nükleer enerji gibi) elektrik enerjisine dönüştürüldüğü aşamadır. Bu aşamada rekabetçi bir piyasa bulunmaktadır. Üretim faaliyeti, lisansları kapsamında kamu ve özel sektör üretim şirketleri ile organize sanayi bölgesi tüzel kişiliği tarafından yürütülebilir.
2. İletim: Yüksek gerilimli elektriğin nakledildiği aşamadır. Bu aşamada tekel ile karşılaşılmaktadır. Türkiye’de TEİAŞ tarafından yürütülür.
3. Dağıtım: Düşük gerilimli elektriğin naklinin gerçekleştirildiği aşamadır. Bu aşamada tekel bulunmaktadır. Dağıtım faaliyeti, lisansı kapsamında, dağıtım şirketi tarafından lisansında belirlenen bölgede yürütülür. Dağıtım şirketi, lisansında belirlenen bölgede sayaçların okunması, bakımı ve işletilmesi hizmetlerinin yerine getirilmesinden sorumludur.
4. Arz: Nihai kullanıcıya ve yeniden satış amacıyla bir satıcıya satıldığı aşamadır. Bu aşamada rekabetçi bir piyasa bulunmaktadır.

İletim Faaliyetleri Açısından Arz Güvenliğine İlişkin Düzenlemeler

Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi (TEİAŞ) arz güvenliğine ilişkin olarak şu görevleri yerine getirmelidir (m. 8)

1. Kurulması öngörülen yeni iletim tesisleri için iletim planı yapmak, yeni iletim tesisleri kurmak ve iletim sistemini elektrik enerjisi üretim ve tedarikinde rekabet ortamına uygun şekilde işletmek ve gerektiğinde iletim sisteminde ikame ve kapasite artırımı yapmak,
2. Sistem güvenilirliğini ve elektrik enerjisini öngörülen kalite koşullarında sunulmasını sağlamak amacıyla gerekli yan hizmetleri belirlemek ve bu hizmetleri ilgili yönetmelik hükümleri doğrultusunda sağlamak,
3. İletim sisteminde ikame ve kapasite artırımı yapmak,
4. Bakanlığın kararı doğrultusunda uluslararası enterkoneksiyon çalışmalarını yapmak, iletim sistemine bağlı ve bağlanacak olan serbest tüketiciler dahil tüm sistem kullanıcılarına şebeke işleyişine ilişkin mevzuat hükümleri doğrultusunda eşit taraflar arasında ayrım gözetmeden iletim ve bağlantı hizmeti sunmak.

Dağıtım Faaliyetleri Açısından Arz Güvenliğine İlişkin Düzenlemeler

Türkiye Elektrik Dağıtım Anonim Şirketi (TEDAŞ) tarafından 21 farklı bölgeye ayrılarak özelleştirilen Türkiye elektrik dağıtım altyapısı günümüzde tamamen özel sektör tarafından işletilmektedir (Örneğin, Boğaziçi Elektrik Dağıtım -BEDAŞ- İstanbul Avrupa Yakası, İstanbul Anadolu Yakası Elektrik Dağıtım A.Ş. -AYEDAŞ- gibi).

Dağıtım şirketlerine  (belirlenen bir bölgede elektrik dağıtımı ile iştigal eden tüzel kişi) 6446 sayılı Kanun ile verilen sorumluluklar şu şekilde sıralanabilir:

1. Lisansında belirlenen dağıtım sistemine ilişkin tesisleri Kanuna uygun şekilde işletmek, bunları yenilemek,
2. Kapasite, ikame ve artırım yatırımlarını yapmak,
3. Dağıtım sistemine bağlı/ bağlanacak tüm dağıtım sistemi kullanıcılarına ilgili mevzuat hükümleri doğrultusunda eşit taraflar arasında ayrım gözetmeksizin hizmet sunmak,
4. Yan hizmetleri sağlamak,
5. Dağıtım lisansında belirlenen bölgelerde talep tahminlerini hazırlamak,
6. Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu tarafından onaylanan talep tahminleri doğrultusunda yatırım planının hazırlanması ve bunların Kurul onayına sunulması,
7. Onaylanan yatırım planı uyarınca yatırım programına alınan tesislerin projelerinin hazırlanması, gerekli iyileştirme ve/veya yeni dağıtım tesislerinin inşa edilmesi.

*** Ayrıca Dağıtım şirketi, dağıtım bölgesinde bulunan genel aydınlatma ve bunlara ait gerekli ölçüm sistemlerinin tesis edilmesi ve işletilmesinden de sorumludur.